علت پوسیدگی دندان تعامل مداوم باکتریهای پلاک دندانی با قندهای موجود در مواد غذایی است که اسید تولید میکند و به مرور مینای محافظ دندان را تخریب میکند. این فرآیند که کارلس نامیده میشود، ابتدا لکههای سفید نامحسوس روی سطح دندان ایجاد میکند.
با ادامه، حفرههای دردناک و عفونی به وجود میآورد، بهطوریکه بدون دخالت دندانپزشک، ممکن است منجر به تخریب کامل دندان شود. بهداشت ضعیف دهان، مصرف مکرر تنقلات شیرین، خشکی دهان ناشی از داروها و حتی عوامل ژنتیکی مانند شیارهای عمیق دندان، همگی این روند را تسریع میکنند.
بزاق طبیعی با خنثیسازی اسید و تأمین مواد معدنی، نقش دفاعی دارد، اما در صورت کمبود آن، ریسک پوسیدگی چند برابر میشود. کودکان و سالمندان به دلیل رژیم غذایی و تغییرات هورمونی، بیشتر در معرض خطر هستند و چکاپ منظم هر ۶ ماه، تشخیص زودهنگام را ممکن میسازد.
فلوراید موجود در خمیر دندان و آب، مینا را مقاومتر کرده و از نفوذ اسید جلوگیری میکند، اما بدون مسواک دوبار در روز و نخ دندان، اثربخشی آن محدود است. با توجه به اینکه شناخت دقیق علت پوسیدگی دندان، اولین گام برای پیشگیری مؤثر و حفظ سلامت دهان است، این مقاله به این موضوع مهم پرداخته است.
مهمترین علتهای پوسیدگی دندان
مهمترین علت پوسیدگی دندان، ترکیب باکتریهای پلاک دندانی با قندهای موجود در غذا و تولید اسید است که به مرور مینا را حل میکند. در واقع بدون حضور این باکتریها و قند، فرآیند پوسیدگی آغاز نمیشود، حتی اگر سایر عوامل خطر وجود داشته باشند.
- ۵ عامل بسیار مهم در پوسیدگی دندان عبارتاند از:
- رژیم غذایی پرقند و مصرف مکرر تنقلات و نوشیدنیهای شیرین در طول روز.
- بهداشت ضعیف دهان و دندان (عدم مسواک منظم، عدم استفاده از نخ دندان و وجود پلاک).
- خشکی دهان و کاهش بزاق (بهعلت داروها، بیماریها یا کمآبی بدن) که قدرت خنثیسازی اسید را کم میکند.
- مینای ضعیف یا شیارهای عمیق و دندانهای کج که تمیزی و بهداشت آنها دشوار است و محیط مناسب برای تجمع پلاک ایجاد میکند.
- پلاک میکروبی فعال روی دندان که حاوی باکتریهای پوسیدگیزا است.
مهمترین عامل پوسیدگی دندان، حضور پلاک میکروبی فعال روی سطح دندان است که با قند ترکیب میشود و اسید تولید میکند و مینای دندان را بهتدریج حل میکند. در واقع بدون این لایه پلاک چسبناک (حاوی باکتریها)، حتی اگر قند مصرف شود، شدت و سرعت پوسیدگی به مراتب کمتر خواهد بود
بنابراین کنترل پلاک با مسواک، نخ دندان و جرمگیری دورهای، کلیدیترین اقدام برای پیشگیری از پوسیدگی است. کنترل این پنج عامل (بهویژه قند، پلاک و بهداشت) بیشترین نقش را در پیشگیری از پوسیدگی دارد.
علت پوسیدگی دندان و نقش باکتریها
علت پوسیدگی دندان در سادهترین تعریف، حمله اسیدهای تولیدی توسط باکتریهای دهان به مینای دندان است. زمانی که مواد غذایی بهویژه قندها و کربوهیدراتهای چسبنده روی دندان باقی میمانند، پلاک میکروبی روی سطح دندان تشکیل میشود و باکتریها با تجزیه این مواد، اسید تولید میکنند.
این اسیدها به مرور، مینای محافظ دندان را حل و ابتدا لکههای سفید و سپس حفرههای قهوهای و سیاه ایجاد میکنند. اگر این روند متوقف نشود، پوسیدگی به لایههای عمیقتر یعنی عاج و در نهایت عصب دندان میرسد و دنداندرد شدید، آبسه دندان و لثه و حتی تخریب دندان رخ میدهد.
عدم استفاده صحیح و منظم مسواک، نخ دندان و همچنین عدم استفاده از دهانشویه باعث میشود پلاک و جرم روی دندانها باقی بماند و علت پوسیدگی دندان را تشدید کند. برخی باکتریها مانند استرپتوکوک موتانس به صورت ویژه پوسیدگیزا هستند و در حضور مداوم قند، کلونیهای ضخیمتری روی سطوح جونده و بین دندانها میسازند. فلوراید با تقویت ساختار مینا میتواند تا حد زیادی اثر این اسیدها را خنثی کند.
به همین دلیل خمیردندانهای حاوی فلوراید و آب آشامیدنی فلورایددار در کاهش پوسیدگی بسیار مؤثرند. در نتیجه، کنترل باکتریها از طریق بهداشت مناسب و مراجعات منظم دندانپزشکی، مهمترین اقدام برای مهار علت پوسیدگی دندان است.
عادات غذایی نادرست علت پوسیدگی دندان است
بسیاری از دندانپزشکان معتقدند اصلیترین علت پوسیدگی دندان، الگوی نامناسب مصرف مواد قندی در طول روز است نه فقط میزان کلی قند مصرفی. میانوعدههای مکرر شیرین مانند بیسکویت، شکلات، نوشابه، آبمیوههای صنعتی و تنقلات چسبنده، محیط دهان را برای چندین ساعت اسیدی نگه میدارند. در این شرایط فرصت ترمیم طبیعی مینا را از بزاق گرفته میشود.
هر چه دفعات مصرف خوراکی شیرین بیشتر باشد، زمان تماس اسید با سطح دندان طولانیتر و احتمال ایجاد پلاک و حفره بیشتر میشود. نوشیدنیهای گازدار و انرژیزا علاوه بر قند بالا، به دلیل اسیدیبودن مستقیم، مینای دندان را نرم میکند و زمینه را برای تخریب سریعتر فراهم میکنند.
مصرف میانوعدههای سالمتر مثل مغزها، میوه تازه و سبزیجات ترد، میتواند به کاهش علت پوسیدگی دندان کمک کند. این مواد کمتر به سطح دندان میچسبند و با تحریک بزاق، شستوشوی طبیعی دهان را تقویت مینمایند. مصرف خوراکیهای شیرین در کنار وعده اصلی و نه بهصورت تنقلات پراکنده طی روز، یکی از توصیههای کلیدی متخصصان است.
مصرف آدامس بدون قند حاوی زایلیتول بعد از غذا، با افزایش بزاق و کاهش رشد باکتریهای پوسیدگیزا مفید است. بنابراین اصلاح سبک تغذیه، در کنار مسواک، واترپیک و نخ دندان، بخش جداییناپذیر مدیریت علت پوسیدگی دندان به شمار میرود.
نقش بزاق و خشکی دهان در پوسیدگی دندان
کمبود بزاق یکی از عوامل که کمتر به چشم میآید اما بسیار مهم در علت پوسیدگی دندان است. بزاق با شستشوی ذرات غذایی و خنثیکردن اسیدهای تولیدی توسط باکتریها، از مینای دندان محافظت میکند و مواد معدنی لازم برای بازسازی اولیه نواحی دچار آسیب را تأمین مینماید.
وقتی دهان خشک میشود، پلاک میکروبی سریعتر تجمع مییابد و سطح دندان مدت طولانیتری در معرض اسید قرار میگیرد که خطر ایجاد حفره را چند برابر میکند. داروهای متعددی مانند داروهای ضدافسردگی، ضدآلرژی، آسم، فشار خون و برخی درمانهای شیمیدرمانی، بزاق را کاهش میدهند و به این ترتیب در علت پوسیدگی دندان نقش غیرمستقیم دارند.
بیماریهایی مثل سندرم شوگرن، عدم کنترل دیابت و پرتودرمانی ناحیه سر و گردن نیز میتوانند با آسیب به غدد بزاقی، خشکی دهان مزمن ایجاد کنند. در چنین شرایطی استفاده از بزاق مصنوعی، نگهداری رطوبت دهان، مصرف منظم آب، مصرف آدامس بدون قند و پرهیز از سیگار و الکل توصیه میشود.
دندانپزشکان در بیماران با خشکی دهان، معمولاً برنامه معاینه کوتاهمدتتر، فلوراید تراپی حرفهای و گاهی فیشورسیلانت را برای کاهش اثر علت پوسیدگی دندان در این گروه در نظر میگیرند. آگاهی از اثر داروها بر بزاق و مشورت با پزشک برای تغییر یا تنظیم دوز، میتواند ریسک پوسیدگی را به طور قابل توجهی کاهش دهد.
علت پوسیدگی دندان، عوامل زمینهای (ارث، ساختار دندان، سبک زندگی)
علاوه بر باکتری و قند، ویژگیهای فردی نیز در شدت و سرعت پوسیدگی نقش دارند. این مورد بخشی از پاسخ به این سؤال است که علت پوسیدگی دندان در بعضی افراد چرا شدیدتر است. شکل و عمق شیارهای سطح دندانهای آسیا، تراکم و کیفیت مینا، و نحوه رویش و ردیف دندانها میتواند ارثی باشد.
در صورت وجود شیارهای عمیق و دندانهای کج، گیر غذایی و تجمع پلاک بیشتر میشود. در این موارد، حتی با رعایت نسبی بهداشت، احتمال تشکیل حفرههای مخفی بین دندانی یا در شیارهای عمیق بیشتر است. این حالتها نیاز به مراقبت حرفهای مانند فیشورسیلانت و جرمگیری منظم دارد.
سبک زندگی هم علت پوسیدگی دندان را تشدید یا تضعیف میکند؛ مصرف مداوم سیگار و قلیان، کاهش اکسیژنرسانی به بافتها، تغییر ترکیب بزاق و افزایش پلاک را به همراه دارد. استرس مزمن و اختلالات تغذیهای مثل پرخوری عصبی با استفراغ مکرر، اسید معده را به دهان میآورد و مینای دندان را بهشدت فرسایش میدهد.
در مقابل، استفاده منظم از نخ دندان، مسواک دو بار در روز با خمیر حاوی فلوراید میتواند اثر اکثر این عوامل را خنثی کند. همچنین محدودیت مصرف تنقلات شیرین و چکاپ هر ۶ ماه یک بار میتواند در افراد مستعد ژنتیکی، روند پوسیدگی را کند سازد. به این ترتیب، شناخت و کنترل عوامل زمینهای در کنار اصلاح عادات روزمره، راهبردی کامل برای مدیریت علت پوسیدگی دندان فراهم میکند.
تأثیر فلوراید در پیشگیری از پوسیدگی چیست؟
فلورایدتراپی با تقویت ساختار مینای دندان و کاهش تولید اسید توسط باکتریها، پوسیدگی را تا ۲۵-۶۰ درصد کاهش میدهد.
- مکانیسمهای اصلی
فلوراید مینای دندان را دوباره معدنی ( remineralization) میکند و ترکیبات مقاومتری مانند فلوروآپاتیت تشکیل میدهد که در برابر اسیدها محکمتر است. همچنین رشد باکتریهای پوسیدگیزا را مهار میکند و روند اولیه پوسیدگی را معکوس مینماید.
- منابع مؤثر
خمیر دندانهای حاوی ۱۰۰۰-۱۵۰۰ ppm فلوراید، پوسیدگی را نسبت به بدون فلوراید بیشتر کاهش میدهند.
آب و نمک فلورایددار، ۴۰-۷۰ درصد پیشگیری ایجاد میکنند.
ژل، وارنیش و دهانشویههای فلوراید توسط دندانپزشک برای کودکان و افراد پرخطر.
استفاده منظم ایمن است، اما غلظت بالا در کودکان ممکن است فلوروزیس (لکههای سفید) ایجاد کند؛ بنابراین نظارت ضروری است.
علایم اولیه پوسیدگی دندان
علایم اولیه پوسیدگی دندان اغلب نامحسوس هستند و بدون معاینه دندانپزشک قابل تشخیص نیست.
- نشانههای ظاهری
- لکههای سفید یا شیریرنگ مات روی سطح دندان (ابتدای دمینرالیزاسیون).
- لکههای قهوهای، تیره یا سیاه روی شیارها یا سطوح جونده.
- خطوط یا ترکهای ریز سطحی بدون درد.
- نشانههای حسی
- حساسیت خفیف به سردی، گرمی، شیرینی یا اسیدی بودن غذاها.
- طعم تلخ یا نامطبوع مداوم در دهان.
- بوی بد دهان بدون دلیل واضح.
تشخیص زودهنگام با معاینه هر ۶ ماه و عکسبرداری ضروری است؛ تأخیر منجر به حفره و درد شدید میشود.
روشهای پیشگیری از پوسیدگی دندان
پیشگیری از پوسیدگی دندان با عادات ساده روزانه ممکن است و خطر آن را تا ۸۰ درصد کاهش میدهد.
- بهداشت روزانه
استفاده مسواک دو بار در روز (صبح و شب) با خمیر دندان فلورایددار به مدت ۲ دقیقه.
استفاده روزانه از نخ دندان برای تمیزی بین دندانها و حذف پلاک.
شستشو با دهانشویه فلورایددار یا آب نمک پس از وعدهها.
- رژیم غذایی و عادات
کاهش مصرف قندها، نوشابهها و تنقلات شیرین؛ قند را در وعدههای اصلی بخورید.
مصرف آدامس بدون قند برای افزایش بزاق و شستشوی طبیعی دهان.
مصرف آب زیاد، به ویژه فلورایددار، برای خنثی کردن اسیدها.
- اقدامات حرفهای
معاینه دندانپزشکی هر ۶ ماه و استفاده از سیلانت برای شیارهای دندان.
مصرف غذاهای غنی از کلسیم مانند لبنیات و سبزیجات ترد.
این روشها پلاک باکتریایی را کنترل میکند و مینای دندان را تقویت میکنند. خشکی دهان، سیگار، داروها و دندانهای نامرتب نیز نقش تشدیدی دارند، اما با جرمگیری دورهای و رژیم غذایی متعادل، قابل مدیریت هستند.
زمانهای ضروری مراجعه به دندانپزشک برای تشخیص علت پوسیدگی دندان
مراجعه منظم هر ۶ ماه یکبار برای چکاپ پیشگیرانه ضروری است، اما علایم زیر نیاز به مراجعه فوری دارند.
- علایم اورژانسی
- درد دندان مداوم بیش از ۱-۲ روز یا حساسیت شدید به سرد یا گرم یا شیرین.
- خونریزی لثه مداوم، تورم یا التهاب لثه.
- لکههای تیره، شکستگی یا ترک روی دندان.
- علایم هشداردهنده
- بوی بد دهان پایدار یا طعم فلزی بدون دلیل.
- دندان عقل در حال رویش با درد یا عفونت.
- بیش از ۶ ماه از آخرین چکاپ گذشته است.
تأخیر در مراجعه منجر به عفونت، آبسه یا تحریب دندان میشود؛ فوراً نوبت بگیرید.
آیا سیگار کشیدن علت پوسیدگی دندان است؟
سیگار کشیدن خطر پوسیدگی دندان را بهطور قابل توجهی افزایش میدهد.
- کاهش بزاق و خشکی دهان:
نیکوتین تولید بزاق را مهار میکند که بزاق عامل اصلی شستوشوی اسیدها و باکتریهاست. در نتیجه پلاک میکروبی سریعتر تجمع مییابد و اسید بیشتری تولید میشود.
- افزایش باکتریهای مضر:
سیگار مقاومت دهان را در برابر باکتریهای پوسیدگیزا کاهش میدهد و محیط اسیدی ایجاد میکند.
- آسیب به لثه و گردش خون:
التهاب لثه، عقبنشینی لثه و کاهش اکسیژنرسانی به بافتها، ریشه دندان را در معرض پوسیدگی قرار میدهد.
مطالعات نشان میدهد افراد سیگاری ۶۴% بیشتر در معرض بیماریهای لثه و پوسیدگی قرار دارند. ترک سیگار همراه با بهداشت منظم (مسواک، نخ دندان) این ریسک را کاهش میدهد.
جمعبندی
علت پوسیدگی دندان، عمدتاً تجمع پلاک باکتریایی در کنار مصرف پراکنده قند است که محیط اسیدی مداوم ایجاد میکند و ساختار دندان را نابود میسازد. کنترل این عامل اصلی با مسواکزنی صحیح، نخ دندان و محدودیت تنقلات شیرین، تا ۹۰ درصد موارد را پیشگیری میکند و از هزینههای سنگین درمان مانند عصبکشی جلوگیری مینماید.
مراجعه منظم به دندانپزشک برای فیشورسیلانت و فلورایدتراپی، به ویژه در کودکان، پوسیدگی را به حداقل میرساند. در نهایت، آگاهی از علت پوسیدگی دندان و رعایت بهداشت روزانه، لبخندی سالم و ماندگار را تضمین میکند، بدون نیاز به درمانهای پیچیده. در صورت وجود پوسیدگی دندان و یا اقدام برای پیشگیری از آن به کلینیک دندانپزشکی ارغوان کرج مراجعه کنید
بدون نظر